Op 13 mei 1619 werd Johan van Oldenbarnevelt onthoofd en bijgezet in een familiegraf onder de Hofkapel

13 mei. 2021

De in 1547 in Amersfoort geboren Van Oldenbarnevelt had, ondanks zijn niet-adellijke afkomst, een glansrijke politieke carrière. Hij ging de geschiedenisboeken (en sinds 2020 de Canon van Nederland!) in als raadpensionaris van de Staten van Holland, vertrouwenspersoon van Willem van Oranje en na diens moord de mentor van Maurits van Oranje, tweede zoon van Willem. Hij stond als het ware aan de wieg van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, een staatsvorm die in een tijdperk waar vorsten juist steeds meer de absolute macht kregen zeer ongewoon was. Hoewel de samenwerking tussen Van Oldenbarnevelt en de twintig jaar jongere Maurits aanvankelijk prima verliep, zorgde onder andere de Slag bij Nieuwpoort en later ook het Twaalfjarig Bestand voor de nodige onenigheid met als dramatisch dieptepunt de veroordeling en onthoofding van Van Oldenbarnevelt in 1619.


Auteur | Kristel Buijinck
Illustratie krantenbericht: 15 mei 1619 Johan van Oldenbarnevelt onthoofd

Het lichaam van Van Oldenbarnevelt is nog diezelfde dag bijgezet in het familiegraf van zijn schoonzoon Cornelis van der Mijle in de grafkelder onder de Hofkapel aan het Binnenhof. Later zijn hier zijn dochter Geertruid, zijn zoon Reinier van Oldenbarnevelt en zijn schoonzoon Cornelis ook bijgezet. Volgens haar testament ligt Oldenbarnevelts vrouw, Maria van Utrecht er ook, maar dat is niet zeker.

Oldenbarnevelt verneemt zijn doodvonnis, 1619, Paul Tetar van Elven, naar Willem Hendrik Schmidt, 1850. Collectie Rijksmuseum.


Is de aanstaande renovatie dé gelegenheid om ook archeologisch onderzoek in de Hofkapel te doen?

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voerde in 2019 verkennend onderzoek uit naar de vraag of het graf zich nog steeds op het Binnenhof bevond en of het gevonden kon worden. Verscheidene specialisten op het gebied van geschreven bronnen, archeologen, fysisch antropologen en DNA-onderzoekers hebben meegewerkt aan het onderzoek, waaruit – kort gezegd – is gebleken dat niet uitgesloten kan worden dat er nog (skelet)resten van Van Oldenbarnevelt te vinden zijn onder de voormalige Hofkapel. Overigens ligt hij daar niet alleen: gedurende een periode van circa 500 jaar hebben honderden soms zeer bijzondere bijzettingen (waarvan tientallen van met naam en toenaam bekende personen) plaatsgevonden. Door verschillende verbouwingen en herordeningen van de graven liggen echter veel van deze resten, en dus ook die van Johan van Oldenbarnevelt, niet meer op de plek van hun oorspronkelijke begraving.

Grafkelder van de Hofkerk onder de huidige Eerste Kamer der Staten-Generaal (links) – Geopende lijkkist bij de verbouwing in 1879 (rechts). Bron Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.


Z
omaar opgraven kan niet

Is de aanstaande renovatie dan dé gelegenheid om ook archeologisch onderzoek in de Hofkapel te doen? Nee, zomaar opgraven kan en mag namelijk niet. Binnen het archeologisch bestel – de regelgeving, de praktijk en de professionele ethiek van de Nederlandse archeologie, gebaseerd op het Europese Verdrag van Valetta – is de zoektocht naar een individueel persoon ongebruikelijk. In principe geldt dat cultureel erfgoed in situ(ter plekke) is. Opgraving vindt pas plaats op het moment dat behoud in situ niet meer mogelijk is, of wanneer er een bijzondere wetenschappelijke aanleiding voor is. De renovatie van het Binnenhof raakt de archeologische vindplaats onder de voormalige Hofkapel niet. Het verrichten van een archeologische opgraving onder het gebouw van de Eerste Kamer is daarmee vanuit wet- en regelgeving geen vanzelfsprekendheid. Daarnaast is de kans dat Van Oldebarnevelt kan worden geïdentificeerd zeer gering.


Uitgelezen kans om nationale geschiedenis aan een breed publiek te presenteren

Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft in juli 2020 echter besloten om toch opdracht te geven tot een opgraving die is gericht op het onderzoeken van de graven onder de voormalige Hofkapel. Hoewel er slechts een heel kleine kans bestaat dat Van Oldenbarnevelt hierbij zal kunnen worden geïdentificeerd, is de wetenschappelijke en maatschappelijke betekenis van deze plek dusdanig groot dat is gekozen voor het uitvoeren van een opgraving. Ook de andere graven onder de voormalige Hofkapel zijn namelijk van grote historische en wetenschappelijke waarde, die kunnen leiden tot relevante nieuwe inzichten, bijvoorbeeld over de ontwikkeling van de lokale bevolking, ziektes en de begravingscultuur. Het ministerie is van mening dat daarnaast ook een uitgelezen kans is om archeologisch onderzoek en onze nationale geschiedenis aan een breed publiek te presenteren.

Opnamedatum: 2012-11-26

Een beulszwaard is dit zeker, maar of met dit zwaard Johan van Oldenbarnevelt werd onthoofd, valt zeer te betwijfelen. De herkomstgeschiedenis van dit moordtuig gaat niet verder terug dan de 18de eeuw. Omstreeks 1745 was het in het bezit van de dichter Frans Greenwood. Deze liet er waarschijnlijk zijn eigen dichtregels in graveren, gericht aan ‘De schuldeloze Helt, rampzalige Oldenbarnevelt.’ – Bron: Rijksmuseum


Naar verwachting vangt de opgraving later dit jaar aan

Aangezien Document voor een Monument de mening van het ministerie alleen maar kan beamen, volgen wij het nieuws hierover op de voet en houden we je op de hoogte via deze website en onze nieuwsbrief.


Binnenkort verkrijgbaar, reserveer uw exemplaar nu!

Bestel uw door Graaf Floris IV gesigneerde exemplaar van Verleden van het Binnenhof én ontvang een gratis toegangsbewijs op persoonlijke titel voor de feestelijke opening van de fototentoonstelling in het najaar van 2021, wanneer de minister-president het licht op het Binnenhof uit doet en de renovatie van start gaat… Bestel nu!