Eerste Tweede Kamerverkiezingen na de Tweede Wereldoorlog

17 mei. 2021

Op 17 mei 1946 vonden de eerste Tweede Kamerverkiezingen na het einde van de Tweede Wereldoorlog plaats.


Auteur | Kristel Buijinck

Zo’n zesenhalf jaar eerder, op 10 mei 1940, sprak voorzitter Van Schaik de Tweede Kamer kort en krachtig toe. ‘Wij staan voor de afschuwelijke werkelijkheid van den oorlog. De Kamer gaat tot nadere bijeenroeping uiteen.’ Het zou tot 25 september 1945 duren voordat dezelfde Van Schaik de Kamer voor het eerst weer bijeen kon roepen.


PARLEMENT IN OORLOGSTIJD

Terwijl de regering was uitgeweken naar Londen om van daaruit hun werk te doen, was de dagelijkse leiding in handen van de secretarissen-generaal. Zij waren echter ondergeschikt aan de Duitse bezetters. Formeel liep de zittingsperiode van de in 1937 gekozen Tweede Kamer in september 1941 af. Enkele leden namen toen ontslag, maar het merendeel deed dat niet, om zo het Nederlandse parlement althans formeel in stand te houden. Tijdens de oorlogsjaren kwamen ook enkele leden te overlijden. Van hen stierf de (Joodse) SDAP-afgevaardigde Alida de Jong in een concentratiekamp.


ROEP OM VERKIEZINGEN WAS VRIJ GROOT

Na het einde van de Tweede Wereldoorlog werd in Nederland een nood-parlement ingesteld. Hierin zaten voornamelijk leden van het laatste parlement van voor de oorlog, aangevuld met aangewezen leden. Oud-leden die 'fout' waren geweest, met name de NSB-leden, mochten hier geen plaats in nemen. De roep om zo spoedig mogelijk nieuwe verkiezingen te houden was vrij groot. Toch duurde het tot mei 1946 voordat het interim kabinet-Schermerhorn-Drees verkiezingen liet houden.

Verkiezingsposters van de twee grootste partijen


RODEN EN ROOMSEN
EENSGEZIND

Drie vooroorlogse partijen waren gefuseerd tot de PvdA. De Partij van de Arbeid werd op 9 februari 1946 opgericht als voortzetting van de vooroorlogse Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), de Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB) en de Christelijk-Democratische Unie (CDU). Hoewel de partij op meer zetels gerekend had, was het toch voldoende om samen met de KVP deel te nemen aan een kabinet. Het was de eerste keer dat ‘roden’ en ‘roomsen’ samen het land gingen besturen.

Opmerkelijk was het resultaat van de communistische CPN. Waarschijnlijk vanwege de rol van de Sovjet-Unie in de overwinning op nazi-Duitsland behaalde deze partij maar liefst 10 zetels. Dit was het beste resultaat dat de communisten zouden bereiken, nadien zou hun zeteltal langzaam dalen. Na een korte formatieperiode trad op 3 juli 1946 het kabinet-Beel I aan.