De moord op Floris V – persoonlijk of politiek?

27 jun. 2021

Op 27 juni 1296 kwam graaf Floris V om het leven door meer dan 20 messteken. De dader? Gerard van Velsen, heer van Noordwijk, Beverwijk en Velsen.


Auteur | Kristel Buijinck
Illustratie | Moord op Floris V, 1296, anoniem, 1662 – 1664. Collectie Rijksmuseum

Hoewel de moderne historici van mening zijn dat de aanleiding tot de moord in de internationale politiek ligt, zou er ook een ander motief voor Van Velsen zijn geweest. Graaf Floris zou namelijk Gerards vrouw Machteld hebben verkracht, waardoor zij enkele jaren later zelfmoord pleegde. Dit motief werd onder meer door P.C. Hooft gebruikt in zijn toneelstuk Geeraerdt van Velsen uit 1613.

Verkrachting van de vrouw van Gerard van Velzen door Floris V, 1296, anoniem, 1664 – 1699. Collectie Rijksmuseum.


LOYALITEITSWISSELING

De reden voor de aan zijn moord voorafgaande ontvoering, overigens ook mede door Van Velsen, daar zijn de geschiedkundigen het wel unaniem over eens. Tijdens de Engels-Franse oorlog van 1294-1296 had graaf Floris in eerste instantie de kant van Edward I gekozen. Deze kwam echter zijn beloften niet na en zodoende liep Floris begin 1296 over naar het kamp van Filips de Schone. De Engelse koning, samen met graaf van Vlaanderen Gwijde van Dampierre en hertog Jan I van Brabant, zet vervolgens een samenzwering op touw om graaf Floris te laten afzetten ten gunste van diens aan het Engelse hof opgevoede zoon Jan.

Jachtpartij van de edelen en de graaf, 1296, anoniem, 1662 – 1664


ONTVOERING EN DOOD

Voor deze samenzwering riepen ze de hulp in van o.a. Van Velsen, Herman van Woerden en Gijsbrecht IV van Amstel. Tijdens een valkenjacht namen ze graaf Floris mee en sloten ze hem op in het Muiderslot, om hem vervolgens aan Engeland uit te kunnen leveren. Floris was echter dusdanig geliefd bij het gewone volk – de adel noemde hem spottend ‘der keerlen God’, God van de gewone man – dat een legertje boeren het slot belegerde en zijn onmiddellijke vrijlating eisten. Van Velsen, Van Woerden en Van Amstel besloten Floris elders onder te brengen, maar tijdens de reis stuitten ze op een woedende menigte. Floris probeerde te vluchten, Van Velsen haalde hem in en bracht hem met 22 messteken om het leven.

Floris V wordt de plek getoond waar zich het lichaam van Willem II bevindt, 1282, Harmanus Vinkeles, naar Jacobus Buys, 1787


TERUG NAAR HET BEGIN

Geboren in 1254, als zoon van Willem II van Holland en Elisabeth van Brunswijk, was Floris V pas twee jaar oud als zijn vader omkomt tijdens een veldtocht tegen de West-Friezen. Zijn oom, ook een Floris, nam de regering over totdat kleine Floris op zijn twaalfde meerderjarig werd verklaard en zelf aan het roer kwam te staan. Drie jaar later trouwde hij met Beatrix van Vlaanderen, dochter van graaf Gwijde van Dampierre (inderdaad, dezelfde Gwijde als hierboven).

Floris was een ambitieuze man en probeerde op uiteenlopende wijzen zijn macht te vergroten: door het verslaan van de West-Friezen (wat lukte), het verkrijgen van de Schotse troon (wat niet lukte) en zijn grondgebied te vergroten. Dat laatste lukte met wisselend succes; zeker is wel dat een groot deel van de huidige buitengrenzen van Noord- en Zuid-Holland samen toen, mede dankzij hem, is vastgesteld.


BINNEN OP HET BINNENHOF

Omstreeks 1250 gaf zijn vader Willem II opdracht tot het bouwen van de Grafelijke zalen (waarvan de kelders bewaard zijn gebleven) en de latere Hofkapel. Vanwege zijn overlijden neemt Floris later het Binnenhof-stokje over. Met het gebouw, dat het centrum van zijn macht moest worden, hoopt hij gestalte te geven aan zijn dynastieke ambities.

Willem II sticht het Binnenhof te 's-Gravenhage, ca. 1250, Johann Heinrich Maria Hubert Rennefeld, naar Reinier Craeyvanger, 1865 – 1870

Floris V was de eerste graaf die vaker op het Binnenhof kwam. Vanaf 1284 tekende hij bijna al zijn oorkonden in 'in die Haghe' of 'in Hagam'. Op de kerstdag van 25 december 1295 ontving hij in de Ridderzaal de rijkste en 'eerbaarste' huisluiden (boeren) van Holland om hen tot ridder te slaan. In 1289 stichtte hij De Hofkapel bij de Grafelijke zalen en rond 1290 voltooide hij de bouw van een ‘Grote Zaal’, het eerste complex van wat later bekend kwam te staan als de Ridderzaal op het Binnenhof.


EINDE VAN EEN TIJDPERK

Samen met zijn vrouw kreeg Floris negen kinderen, waarvan alleen dochter Margaretha en zoon Jan I het voorbij de jonge kinderjaren redden. Zoon Jan I overlijdt – alsnog heel jong – op vijftienjarige leeftijd en liet zijn vrouw Elisabeth van Rhuddlan, dochter van de Engelse koning, zonder kinderen achter. Zijn dood betekende daarmee dan ook het einde van het Hollandse huis.